Το βασικό χαρακτηριστικό κάθε εθνικού μύθου είναι η ικανότητά του να ντύνει την πραγματικότητα με έναν μανδύα ρομαντικής γοητείας. Η εμβληματική μορφή του Ιωάννη Καποδίστρια δεν θα μπορούσε να αποτελέσει εξαίρεση. Ακόμη και σήμερα, ο πρώτος Κυβερνήτης παραμένει ένα πρόσωπο που ακροβατεί ανάμεσα στη λατρεία και την παρεξήγηση, με την αλήθεια να κρύβεται συχνά στις γκρίζες ζώνες της ιστορίας.
1. Ο “Αλάθητος” Κυβερνήτης
Ο Μύθος: Επικρατεί η αντίληψη πως ο Καποδίστριας διέθετε ένα «μαγικό ραβδί» που θα μετέτρεπε την ερειπωμένη Ελλάδα σε μια «Ελβετία της Ανατολής», αν δεν τον εμπόδιζαν οι εγχώριοι εχθροί του.
Η Αλήθεια: Παρά τη διπλωματική του ιδιοφυΐα, το μεγαλύτερο εμπόδιο δεν ήταν μόνο οι αντιδράσεις, αλλά η βαθιά πολιτισμική απόσταση. Οι πρόσφατα απελευθερωμένοι οπλαρχηγοί και οι άτακτοι επαναστάτες δεν διέθεταν την κουλτούρα συναίνεσης και πειθαρχίας των Ελβετών. Ο Καποδίστριας επέβαλε ένα συγκεντρωτικό μοντέλο όχι απαραίτητα από φιλοδοξία, αλλά από την πεποίθηση ότι ένα κράτος σε κατάσταση χάους χρειαζόταν έναν στιβαρό “κηδεμόνα” για να επιβιώσει.
Για όσους δεν γνωρίζουν, ο Καποδίστριας πήγε στην Ελβετία ως απεσταλμένος του Τσάρου Αλέξανδρου Α’, για να βάλει τάξη σε μια χώρα βρισκόταν στα πρόθυρα εμφυλίου πολέμου, διχασμένη από τις επιρροές του Ναπολέοντα. Εκεί κατάφερε να συμφιλιώσει όλες τις επαρχίες (καντόνια) και να δημιουργήσει μια ομοσπονδία, διασφαλίζοντας την εδαφική της ακεραιότητα και ανεξαρτησία. Στο Συνέδριο της Βιέννης το 1815, ο Καποδίστριας έδωσε σκληρή διπλωματική μάχη απέναντι στον Μέτερνιχ για να αναγνωριστεί η Ελβετία ως ουδέτερο κράτος. Ακόμα και σήμερα οι Ελβετοί διατηρούν το σύνταγμα το οποίο συντάχτηκε την εποχή εκείνη από τον Καποδίστρια.
2. Τύραννος ή Οραματιστής;
Ο Μύθος: Οι αντίπαλοί του τον παρουσίαζαν ως έναν αδίστακτο τύραννο, ένα πειθήνιο όργανο του Τσάρου που ήρθε να στραγγαλίσει τις νεοαποκτηθείσες ελευθερίες των Ελλήνων.
Η Αλήθεια: Ο Καποδίστριας πράγματι ανέστειλε το Σύνταγμα, λειτουργώντας με τη νοοτροπία του Ευρωπαίου τεχνοκράτη της εποχής. Γαλουχημένος στις αυλές της απολυταρχικής Ευρώπης και υπουργός ενός «ελέω Θεού» Μονάρχη, θεωρούσε τις κοινοβουλευτικές διαδικασίες πολυτέλεια για έναν λαό που λιμοκτονούσε. Ωστόσο, η υποτίμηση των τοπικών ιδιαιτεροτήτων αποδείχθηκε μοιραία. Η άρνησή του να ικανοποιήσει τις υλικές ανάγκες των αγωνιστών και η σύγκρουση με τα παραδοσιακά κέντρα ισχύος (Ύδρα, Μάνη) δεν ήταν απλώς μια πολιτική διαμάχη· ήταν η πρώτη βίαιη αναμέτρηση ανάμεσα στην κρατική νομιμότητα και τα φεουδαρχικά προνόμια.
3. Η Δολοφονία: Ξένη Συνωμοσία ή Εσωτερική Ρήξη;
Ο Μύθος: Η δολοφονία του σχεδιάστηκε αποκλειστικά από τις μυστικές υπηρεσίες της Αγγλίας και της Γαλλίας, με τους Μαυρομιχαλαίους να εκτελούν απλώς εντολές.
Η Αλήθεια: Αν και οι Μεγάλες Δυνάμεις δυσαρεστούνταν από τη ρωσόφιλη πολιτική του, η σκανδάλη πατήθηκε από ελληνικά χέρια για λόγους συμφέροντος και προσωπικής τιμής. Ο Καποδίστριας ήθελε να καταργήσει το παλιό σύστημα όπου οι τοπικοί άρχοντες εισέπρατταν τους φόρους. Όταν επιχείρησε να ελέγξει τα τελωνεία της Μάνης και να καταργήσει τα οικονομικά τους προνόμια οι Μαυρομιχαλαίοι, κυρίως, αντέδρασαν ένοπλα ζητώντας αυτονομία. Η ένταση κορυφώθηκε όταν ο Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης φυλακίστηκε με την κατηγορία της εσχάτης προδοσίας, λόγω των εξεγέρσεων στη Μάνη. Σύμφωνα με το εθιμικό δίκαιο της περιοχής, η οικογένεια έπρεπε να πάρει εκδίκηση, κάτι που οδήγησε τον Κωνσταντίνο και τον Γεώργιο Μαυρομιχάλη στη δολοφονία του Κυβερνήτη έξω από τον Άγιο Σπυρίδωνα στο Ναύπλιο (27 Σεπτεμβρίου 1831). Παράλληλα με τους Μαυρομιχαλαίους, ο Κυβερνήτης βρέθηκε σε σύγκρουση και με τους Υδραίους Καπετάνιους οι οποίοι απαιτούσαν άμεσες αποζημιώσεις για τις τεράστιες υλικές ζημιές και τα έξοδα που είχαν κάνει κατά τη διάρκεια του Αγώνα. Με τα πενιχρά του οικονομικά το κράτος αδυνατούσε να τους αποζημιώσει. Ο Καποδίστριας, άλλωστε, ήθελε να δώσει προτεραιότητα στη σίτιση του λαού και την οργάνωση του στρατού.
Η εκπαίδευση
Ο Καποδίστριας πίστευε ότι η παιδεία ήταν το κλειδί για την αναγέννηση του έθνους, δίνοντας προτεραιότητα στη βασική και επαγγελματική εκπαίδευση αντί της ανώτατης. Έτσι ίδρυσε εκατοντάδες Αλληλοδιδακτικά Σχολεία όπου προχωρημένοι μαθητές δίδασκαν τους νεότερους για την καταπολέμηση του αναλφαβητισμού. Για να περιθάλψει τα εκατοντάδες ορφανά του πολέμου ίδρυσε το Ορφανοτροφείο Αίγινας. Για την προετοιμασία μελλοντικών δασκάλων και στελεχών της διοίκησης ίδρυσε το Κεντρικό Σχολείο Αίγινας. Για την εκπαίδευση των αγροτών σε νέες καλλιέργειες και μεθόδους ίδρυσε το Πρότυπο Αγροκήπιο Τίρυνθας
Αυτό που τελικά καθιέρωσε τον Καποδίστρια στη συλλογική συνείδηση δεν ήταν η πολιτική του αλάθητου, αλλά η παροιμιώδης ανιδιοτέλειά του:
Ηθικό Ανάστημα: Αρνήθηκε τον μισθό του, θεωρώντας ανήθικο να πληρώνεται από ένα ταμείο που ήταν άδειο.
Αυτοθυσία: Διέθεσε την προσωπική του περιουσία για να αγοράσει τρόφιμα και να ιδρύσει σχολεία.
Ασκητισμός: Η εικόνα του Κυβερνήτη με τα λιωμένα παπούτσια και το λιτό γεύμα έγινε το σύμβολο του ηγέτη-υπηρέτη.
Συμπέρασμα: Ο Καποδίστριας ήταν ένας έντιμος οραματιστής που προσπάθησε να φέρει το “αύριο” σε μια χώρα που ήταν ακόμη δέσμια του “χθες”. Η ιστορική αλήθεια είναι σύνθετη: ήταν ο άνθρωπος που έβαλε τα θεμέλια του κράτους, αλλά ταυτόχρονα δυσκολεύτηκε να κατανοήσει ότι ένας λαός που μόλις έσπασε τα δεσμά του, προτιμά συχνά το χάος της ελευθερίας από την τάξη μιας ξένης πειθαρχίας.
Ο εξαιρετικός σκηνοθέτης Γιάννης Σμαραγδής στη ταινία του “ Ιωάννης Καποδίστριας “ ανάμεσα στην ιστορική αλήθεια και τον πολιτικό μύθο αναδεικνύει τη μορφή του Καποδίστρια και συγκινεί τους Έλληνες.
Άγγελος-Ιωάννης Μπουλντούμης
ΔΗΜΟΤΙΚΟΣ ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ ΠΕΙΡΑΙΑ
ΑΝΑΠΛΗΡΩΤΗΣ ΠΡΟΕΔΡΟΣ ΔΗΡΑΠ
