Γράφει ο : Άγγελος-Ιωάννης Μπουλντούμης
Η ενδοοικογενειακή βία είναι ένα σύνθετο και σοβαρό κοινωνικό φαινόμενο που επηρεάζει εκατομμύρια ανθρώπους παγκοσμίως, ανεξαρτήτως μορφωτικού επιπέδου, οικονομικής κατάστασης ή κοινωνικής προέλευσης. Δεν περιορίζεται μόνο στη σωματική κακοποίηση, αλλά περιλαμβάνει κάθε πράξη που σκοπεύει στην επιβολή ελέγχου και εξουσίας πάνω σε ένα μέλος της οικογένειας ή έναν σύντροφο.
Ακολουθούν τα βασικά σημεία που συνθέτουν την εικόνα αυτού του προβλήματος:
Μορφές Βίας
Η βία σπάνια εμφανίζεται με μία μόνο μορφή. Συνήθως είναι ένας συνδυασμός των παρακάτω:
Σωματική Βία: Χτυπήματα, σπρωξίματα, περιορισμός της κίνησης ή οποιαδήποτε χρήση σωματικής δύναμης.
Ψυχολογική/Συναισθηματική Βία: Ταπείνωση, συνεχής κριτική, απειλές, απομόνωση από φίλους και συγγενείς, και ο έλεγχος της συμπεριφοράς.
Λεκτική Βία: Ύβρεις, φωνές και προσβολές που στόχο έχουν να κάμψουν την αυτοπεποίθηση του θύματος.
Σεξουαλική Βία: Οποιαδήποτε εξαναγκαστική σεξουαλική πράξη χωρίς συναίνεση, ακόμη και εντός γάμου.
Οικονομική Βία: Ο έλεγχος των πόρων, η στέρηση χρημάτων ή η απαγόρευση στην εργασία, ώστε το θύμα να παραμένει εξαρτημένο.
Ο Κύκλος της Βίας
Ένα από τα πιο δύσκολα χαρακτηριστικά της ενδοοικογενειακής βίας είναι ότι συχνά ακολουθεί έναν επαναλαμβανόμενο κύκλο, ο οποίος καθιστά δύσκολη την απομάκρυνση του θύματος:
1. Φάση συσσώρευσης έντασης: Μικροεπεισόδια και εκνευρισμός.
2. Φάση της έκρηξης: Το κύριο περιστατικό βίας.
3. Φάση του “μήνα του μέλιτος”: Ο θύτης ζητά συγγνώμη, υπόσχεται ότι δεν θα επαναληφθεί και δείχνει μεταμέλεια, καθησυχάζοντας το θύμα.
Το Νομικό Πλαίσιο στην Ελλάδα
Στην Ελλάδα, η ενδοοικογενειακή βία διώκεται αυτεπάγγελτα βάσει του Νόμου 3500/2006. Αυτό σημαίνει ότι η αστυνομία μπορεί να παρέμβει και να ξεκινήσει διαδικασίες ακόμη και αν το θύμα φοβάται να υποβάλει μήνυση, αρκεί να λάβει γνώση του περιστατικού.
Πού μπορεί να απευθυνθεί κανείς;
Αν εσείς ή κάποιος που γνωρίζετε βρίσκεται σε κίνδυνο, υπάρχουν εξειδικευμένες δομές υποστήριξης:
Γραμμή SOS 15900: 24ωρη γραμμή βοήθειας για γυναίκες θύματα βίας.
Άμεση Δράση: Κλήση στο 100 ή αποστολή SMS στο 100 αν δεν είναι δυνατή η ομιλία.
Panic Button: Ειδική εφαρμογή για κινητά τηλέφωνα που ειδοποιεί αθόρυβα την αστυνομία.
Συμβουλευτικά Κέντρα: Παροχή ψυχολογικής και νομικής στήριξης.
Σημαντική Σημείωση: Η βία δεν είναι ποτέ σφάλμα του θύματος και η σιωπή συχνά συντηρεί το πρόβλημα. Η ενημέρωση και η υποστήριξη είναι τα πρώτα βήματα για τη διακοπή του κύκλου.
Ποιο είναι το προφίλ των ανδρών που κακοποιούν τις γυναίκες τους;
Είναι σημαντικό να ξεκινήσουμε με μια βασική διευκρίνιση: δεν υπάρχει ένας μοναδικός “τύπος” θύτη. Η ενδοοικογενειακή βία διαπερνά κάθε κοινωνική τάξη, από τον διευθυντή μιας πολυεθνικής μέχρι τον εργάτη, και από τον μορφωμένο επιστήμονα μέχρι τον άνεργο.
Ωστόσο, η έρευνα στην εγκληματολογία και την ψυχολογία έχει εντοπίσει ορισμένα κοινά χαρακτηριστικά και συμπεριφορές που συνθέτουν αυτό που ονομάζουμε “προφίλ του θύτη”. Συχνά οι άνδρες αυτοί παρουσιάζουν ένα διπλό πρόσωπο.
1. Η Κοινωνική Προβολή (Το “Διπλό Πρόσωπο”)
Οι περισσότεροι θύτες δεν είναι βίαιοι στην κοινωνική τους ζωή.
Ο “Καλός Γείτονας”: Συχνά είναι γοητευτικοί, ευγενικοί και εξυπηρετικοί προς τους έξω. Αυτό κάνει το θύμα να νιώθει ότι κανείς δεν θα το πιστέψει αν μιλήσει.
Επιλεκτική Βία: Το γεγονός ότι δεν χτυπούν το αφεντικό τους ή έναν φίλο τους όταν θυμώνουν, αποδεικνύει ότι έχουν τον έλεγχο των πράξεών τους και επιλέγουν να ξεσπάσουν εκεί που νιώθουν ότι έχουν εξουσία.
2. Η Ψυχολογική Δομή
Υπάρχουν κάποια εσωτερικά χαρακτηριστικά που εμφανίζονται με μεγάλη συχνότητα:
Ανάγκη για Έλεγχο: Η βία δεν είναι το πρόβλημα, είναι το μέσο. Ο στόχος είναι ο απόλυτος έλεγχος των κινήσεων, των επαφών και των σκέψεων της συντρόφου.
Παθολογική Ζήλεια: Συχνά βαφτίζουν τον έλεγχο ως “υπερβολική αγάπη” ή “προστατευτικότητα”.
Μετακύλιση Ευθύνης: Ποτέ δεν φταίνε οι ίδιοι. Φταίει “το ποτό”, “το άγχος της δουλειάς” ή –κλασικά– “η γυναίκα που τους προκάλεσε”.
Χαμηλή Αυτοεκτίμηση: Παρά την εξωτερική εικόνα ισχύος, πολλοί θύτες νιώθουν βαθιά ανασφαλείς και προσπαθούν να νιώσουν ανώτεροι υποτιμώντας τη σύντροφό τους.
3. Οι Τρεις Τύποι Θυτών (Κατά Gottman & Jacobson)
Οι ερευνητές έχουν κατηγοριοποιήσει τους θύτες σε δύο (ή τρεις) κύριες κατηγορίες βάσει της αντίδρασης του οργανισμού τους κατά τη διάρκεια της βίας:
Τύπος
Χαρακτηριστικά
“Πιτμπούλ”
Η έντασή τους ανεβαίνει σταδιακά. Ζηλεύουν υπερβολικά, φοβούνται την εγκατάλειψη και “πνίγουν” τη σύντροφο. Η βία τους είναι συναισθηματική έκρηξη.
“Κομπρά”
Είναι οι πιο επικίνδυνοι. Κατά τη διάρκεια της βίας, οι παλμοί της καρδιάς τους πέφτουν. Είναι ψυχροί, υπολογιστικοί και χρησιμοποιούν τη βία ως εργαλείο επιβολής χωρίς ίχνος μεταμέλειας.
Εξαγωγή στα Υπολογιστικά φύλλα
4. Τα Προειδοποιητικά Σημάδια (Red Flags)
Πριν φτάσουμε στη σωματική βία, υπάρχουν συμπεριφορές που “σκιαγραφούν” τον μελλοντικό θύτη:
1. Ταχεία εξέλιξη της σχέσης: Πιέζουν για δέσμευση πολύ γρήγορα (“Είσαι η γυναίκα της ζωής μου” από την πρώτη εβδομάδα).
2. Απομόνωση: Σταδιακά αποκόπτουν τη γυναίκα από το υποστηρικτικό της περιβάλλον (φίλους, οικογένεια).
3. Υπερβολική κριτική: Υποτιμούν την εμφάνιση, τη νοημοσύνη ή την ικανότητα της συντρόφου τους.
Shutterstock
Εξερεύνηση
Το συμπέρασμα: Ο θύτης δεν είναι απαραίτητα ένας “άρρωστος” άνθρωπος με την κλινική έννοια. Είναι συχνά ένας άνθρωπος που πιστεύει βαθιά ότι έχει το δικαίωμα να εξουσιάζει τη σύντροφό του και χρησιμοποιεί τον εκφοβισμό για να το πετύχει.
Ποιο είδος γυναικών ανέχεται ευκολότερα τη βία; Ποιες μπορούν να είναι τα υποψήφια θύματα;
Είναι πολύ σημαντικό να ξεκαθαρίσουμε κάτι εξαρχής, γιατί η γλώσσα που χρησιμοποιούμε έχει σημασία: Δεν υπάρχει “προφίλ θύματος” με την έννοια της εγγενούς αδυναμίας. Καμία γυναίκα δεν “γεννιέται” για να υπομένει τη βία. Η βία είναι μια κατάσταση στην οποία οποιαδήποτε γυναίκα μπορεί να παγιδευτεί, αν βρεθεί με τον κατάλληλο θύτη την ακατάλληλη στιγμή.
Ωστόσο, οι ψυχολόγοι παρατηρούν ότι ορισμένοι παράγοντες ευαλωτότητας (κοινωνικοί, ψυχολογικοί και βιωματικοί) μπορούν να κάνουν μια γυναίκα πιο επιρρεπή στο να παραμείνει σε μια κακοποιητική σχέση ή να μην αναγνωρίσει έγκαιρα τα σημάδια.
1. Βιωματικοί Παράγοντες (Το παρελθόν)
Έκθεση στη βία κατά την παιδική ηλικία: Γυναίκες που μεγάλωσαν βλέποντας τον πατέρα τους να κακοποιεί τη μητέρα τους, μπορεί ασυνείδητα να θεωρούν τη βία ως ένα “φυσιολογικό” ή αναμενόμενο κομμάτι μιας σχέσης.
Χαμηλή Αυτοεκτίμηση: Όταν μια γυναίκα δεν πιστεύει στην αξία της, είναι πιο εύκολο να πειστεί από τον θύτη ότι “εκείνος φταίει που την έδειρε” ή ότι “κανένας άλλος δεν θα την ήθελε”.
2. Κοινωνικοί και Οικονομικοί Παράγοντες
Η “ανοχή” συχνά δεν είναι επιλογή, αλλά αναγκαιότητα.
Οικονομική Εξάρτηση: Μια γυναίκα χωρίς δικούς της πόρους ή με παιδιά που πρέπει να ταΐσει, νιώθει παγιδευμένη. Ο φόβος της επιβίωσης υπερνικά τον φόβο του ξύλου.
Κοινωνικό Στίγμα: Σε κλειστές κοινωνίες ή συντηρητικές οικογένειες, το “τι θα πει ο κόσμος” και η πίεση να διατηρηθεί ο γάμος πάση θυσία, λειτουργούν ως δεσμά.
3. Ψυχολογικοί Μηχανισμοί Παγίδευσης
Υπάρχουν δύο φαινόμενα που εξηγούν γιατί γυναίκες, ακόμα και πολύ δυναμικές ή μορφωμένες, δυσκολεύονται να φύγουν:
Το Σύνδρομο της Μαθημένης Αβοηθησίας: Μετά από συνεχή κακοποίηση, το θύμα νιώθει ότι ό,τι και να κάνει δεν μπορεί να αλλάξει την κατάσταση. Παραιτείται από κάθε προσπάθεια διαφυγής, νιώθοντας απόλυτη παράλυση.
Ο Τραυματικός Δεσμός (Traumatic Bonding): Λόγω του “κύκλου της βίας” (μετά το ξύλο ακολουθεί η “μεταμέλεια” και τα δώρα), το θύμα αναπτύσσει έναν ισχυρό συναισθηματικό δεσμό με τον θύτη, ελπίζοντας ότι η “καλή του πλευρά” θα επικρατήσει.
Shutterstock
Ποιες είναι τα “υποψήφια θύματα”;
Αντί για ένα συγκεκριμένο προφίλ προσωπικότητας, θα λέγαμε ότι τα “ιδανικά” θύματα για έναν θύτη είναι γυναίκες που διαθέτουν:
1. Υψηλά αποθέματα ενσυναίσθησης: Γυναίκες που προσπαθούν να “καταλάβουν” τον θύτη, να τον “θεραπεύσουν” ή να δικαιολογήσουν το δύσκολο παρελθόν του.
2. Αίσθημα ευθύνης: Γυναίκες που τείνουν να παίρνουν το βάρος της επιτυχίας της σχέσης πάνω τους.
3. Έλλειψη υποστηρικτικού δικτύου: Γυναίκες που είναι μόνες τους (π.χ. μετανάστριες, ορφανές ή γυναίκες που ο θύτης έχει ήδη καταφέρει να απομονώσει από τους φίλους τους).
Η “Παγίδα” της Ελπίδας
Πολλές γυναίκες μένουν όχι επειδή “ανέχονται” τη βία, αλλά επειδή ελπίζουν στην αλλαγή. Ο θύτης είναι συχνά “χειριστικός καλλιτέχνης”· ξέρει πότε να τρομοκρατεί και πότε να δείχνει τον πιο γοητευτικό του εαυτό.
Το κλειδί: Η βία δεν έχει να κάνει με τον χαρακτήρα της γυναίκας, αλλά με την τακτική του θύτηνα διαβρώσει την προσωπικότητά της μέχρι εκείνη να νιώσει ότι δεν έχει πια φωνή.
Πώς λειτουργεί ο μηχανισμός του “Gaslighting”
Το Gaslighting είναι μια από τις πιο ύπουλες μορφές ψυχολογικής κακοποίησης. Ο όρος προέρχεται από το θεατρικό έργο (και μετέπειτα ταινία) Gaslight του 1938, όπου ένας άνδρας προσπαθεί να πείσει τη γυναίκα του ότι έχει τρελαθεί, αλλάζοντας κρυφά την ένταση στις λάμπες γκαζιού του σπιτιού και επιμένοντας ότι εκείνη το φαντάστηκε.
Στην πραγματικότητα, είναι μια μέθοδος πλύσης εγκεφάλου που έχει έναν σκοπό: να κάνει το θύμα να αμφισβητήσει τη δική του αντίληψη, τη μνήμη και, τελικά, τη λογική του.
Πώς λειτουργεί ο μηχανισμός (Τα στάδια)
Ο μηχανισμός δεν ενεργοποιείται απότομα, αλλά σταδιακά, ώστε το θύμα να μην αντιληφθεί την παγίδα:
Άρνηση της πραγματικότητας: Ο θύτης αρνείται περιστατικά που συνέβησαν. (“Ποτέ δεν το είπα αυτό”, “Φαντάζεσαι πράγματα”).
Μετατόπιση της ευθύνης: Ακόμα και όταν ο θύτης κάνει λάθος, το γυρίζει εναντίον του θύματος. (“Αν δεν ήσουν τόσο νευρική, δεν θα χρειαζόταν να σου φωνάξω”).
Χρήση “όπλων” στοργής: Συχνά ο θύτης χρησιμοποιεί τρυφερά λόγια για να μπερδέψει το θύμα. (“Ξέρεις πόσο σε αγαπάω, δεν θα σου έλεγα ποτέ ψέματα”).
Απομόνωση και απαξίωση: Ο θύτης λέει στο θύμα ότι “όλοι οι άλλοι λένε ότι είσαι υπερβολική” ή “οι φίλοι σου σε επηρεάζουν αρνητικά”.
Συνηθισμένες φράσεις Gaslighting
Αν ακούτε συχνά τις παρακάτω φράσεις, είναι πολύ πιθανό να δέχεστε αυτή τη μορφή χειραγώγησης:
1. “Είσαι υπερευαίσθητη.” (Ακυρώνει τα συναισθήματά σας).
2. “Δεν έγινε ποτέ έτσι, τα έχεις μπερδέψει.” (Αμφισβητεί τη μνήμη σας).
3. “Πάντα κάνεις σκηνή από το τίποτα.” (Σας παρουσιάζει ως το πρόβλημα).
4. “Εσύ με ανάγκασες να το κάνω.” (Αποποίηση ευθύνης).
Οι συνέπειες στο θύμα
Το Gaslighting είναι εξαιρετικά επικίνδυνο γιατί καταστρέφει το εσωτερικό “πυξίδα” του ανθρώπου. Το θύμα:
Ζητάει συνεχώς συγγνώμη χωρίς να ξέρει το γιατί.
Αναρωτιέται αν είναι “πολύ ευαίσθητο” ή “τρελό”.
Δυσκολεύεται να πάρει ακόμα και τις πιο απλές αποφάσεις.
Νιώθει ότι κάτι δεν πάει καλά, αλλά δεν μπορεί να το προσδιορίσει.
Γιατί το κάνει ο θύτης;
Δεν πρόκειται για “κακή συνεννόηση”. Είναι μια στρατηγική κυριαρχίας. Όσο το θύμα αμφιβάλλει για τον εαυτό του, τόσο περισσότερο εξαρτάται από τον θύτη για να του πει τι είναι “αλήθεια” και τι όχι. Έτσι, ο θύτης αποκτά τον απόλυτο έλεγχο χωρίς καν να χρειαστεί να ασκήσει σωματική βία.
Θυμηθείτε: Η δική σας αντίληψη για την πραγματικότητα είναι έγκυρη. Αν νιώθετε ότι “περπατάτε σε τσόφλια αυγών” για να μην προκαλέσετε αντιδράσεις, αυτό είναι ένα σοβαρό σημάδι.
Άγγελος-Ιωάννης Μπουλντούμης
ΔΗΜΟΤΙΚΟΣ ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ ΠΕΙΡΑΙΑ
ΑΝΑΠΛΗΡΩΤΗΣ ΠΡΟΕΔΡΟΣ ΔΗΡΑΠ
Μέλος του Επαγγελματικού Επιμελητηρίου Πειραιά
Πρόεδρος ΑΜΚΕ «Ολοι για τον Πειραιά»
