Η πρόσφατη, ασυνήθιστη προειδοποιητική παρέμβαση του Bill Gates στους New York Times δεν είναι απλώς μια ακόμη θεωρητική ανησυχία, αλλά ερμηνεύεται ως ένα ηχηρό καμπανάκι κινδύνου για το μέλλον της κοινωνίας.
Όταν ένας από τους βασικούς αρχιτέκτονες της ψηφιακής εποχής διακηρύσσει απερίφραστα ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη είναι ασύλληπτα πιο επικίνδυνη απ’ όσο παραδέχονται δημόσια τα διοικητικά συμβούλια της Big Tech, οφείλουμε να συνειδητοποιήσουμε ότι έχουμε περάσει σε μια νέα, βαθιά ανησυχητική ιστορική φάση. Η παγκόσμια βιομηχανία τεχνολογίας, εγκλωβισμένη σε έναν φρενήρη αγώνα δρόμου για επενδύσεις τρισεκατομμυρίων δολαρίων, υποβαθμίζει συνειδητά τις επιπτώσεις. Πίσω όμως από τις κλειστές πόρτες των ερευνητικών εργαστηρίων, η αγωνία για την ταχύτητα και την αδυναμία ουσιαστικού ελέγχου της εξέλιξης είναι καθολική και βασανιστική.
Το θεμελιώδες πρόβλημα έγκειται στην απόλυτη ασυμμετρία ταχυτήτων μεταξύ τεχνολογίας και δημοκρατικών θεσμών. Σε πλήρη αντίθεση με τις ιστορικές βιομηχανικές επαναστάσεις, οι οποίες εκτυλίχθηκαν σταδιακά σε βάθος γενεών επιτρέποντας στα κοινωνικά κράτη να αναπτύξουν θεσμικές αντιστάσεις και ρυθμίσεις, η τρέχουσα τεχνολογική ανατροπή συντελείται μέσα σε μία μόλις δεκαετία. Δεν αντιμετωπίζουμε απλώς την αυτοματοποίηση χειρωνακτικών καθηκόντων, αλλά σύνθετα συστήματα που ξεπερνούν τη μέση ανθρώπινη νόηση σε ένα ευρύτατο φάσμα γνωστικών πεδίων. Οι συνέπειες στην αγορά εργασίας δεν θα είναι σταδιακές. Θα πλήξουν πρώτα και άμεσα τις εισαγωγικές θέσεις στον προγραμματισμό, τη νομική επιστήμη, τη δημόσια διοίκηση, την εξυπηρέτηση και τη δημιουργική βιομηχανία, διαλύοντας τις παραδοσιακές διαδρομές επαγγελματικής ανέλιξης των νέων, προτού καν προλάβουν τα εκπαιδευτικά συστήματα να αναδιαρθρωθούν.
Απέναντι σε αυτό το ανεξέλεγκτο ωστικό κύμα, πολιτικές φωνές όπως ο Bernie Sanders, η Alexandria Ocasio-Cortez και η ευρύτερη προοδευτική πτέρυγα στις Ηνωμένες Πολιτείες προτάσσουν την επιτακτική ανάγκη για ένα άμεσο πάτημα «παύσης» στην εκπαίδευση νέων ισχυρών μοντέλων. Το κίνημα αυτό δεν εδράζεται σε κάποια ανορθολογική τεχνοφοβία, αλλά στην ωμή παραδοχή ότι η συντεταγμένη πολιτεία αδυνατεί θεσμικά να οριοθετήσει και να ρυθμίσει κάτι που δεν προλαβαίνει καν να κατανοήσει. Όσο τα εθνικά κοινοβούλια και οι διεθνείς οργανισμοί αναλώνονται σε χρονοβόρες γραφειοκρατικές διαβουλεύσεις, οι τεχνολογικοί κολοσσοί δημιουργούν μη αναστρέψιμα τετελεσμένα. Η νομοθετική εξουσία κινείται με γραμμικό και απελπιστικά αργό ρυθμό, ενώ η υπολογιστική ισχύς εξελίσσεται με εκθετική ταχύτητα.
Την ίδια ακριβώς στιγμή, καταρρίπτεται με εκκωφαντικό τρόπο ο μύθος της «άυλης» και καθαρής ψηφιακής τεχνολογίας. Η ανάπτυξη και η διαρκής λειτουργία αυτών των μοντέλων στηρίζεται σε φαραωνικές φυσικές υποδομές με πρωτοφανές οικολογικό κόστος. Τα γιγαντιαία κέντρα δεδομένων καταβροχθίζουν αδιανόητες ποσότητες ηλεκτρικής ενέργειας, απειλώντας τη σταθερότητα των δικτύων και ακυρώνοντας στην πράξη τους στόχους για την πράσινη μετάβαση. Ακόμη πιο εφιαλτική είναι η υπερκατανάλωση φυσικών πόρων και ειδικότερα του νερού για τα συστήματα ψύξης. Εκατομμύρια κυβικά μέτρα πόσιμου νερού εξατμίζονται καθημερινά, στερώντας ζωτικούς πόρους από τοπικές κοινωνίες και επιτείνοντας ακραία φαινόμενα λειψυδρίας σε περιοχές που ήδη δοκιμάζονται σκληρά από την κλιματική κρίση. Ο πλανήτης πληρώνει σε φυσικούς πόρους το τίμημα της ψηφιακής υπεροχής.
Παράλληλα, το ζήτημα της διαχείρισης και της ασφάλειας των προσωπικών δεδομένων παραμένει μια σκοτεινή πληγή. Κανείς δεν μπορεί να γνωρίζει με βεβαιότητα ποια προσωπικά δεδομένα έχουν ήδη υφαρπαγεί, πώς εκπαιδεύουν τα μοντέλα και με ποιους τρόπους θα χρησιμοποιηθούν στο μέλλον χωρίς κανέναν ηθικό φραγμό. Η εμπειρία του πρόσφατου παρελθόντος είναι αποκαλυπτική. Η ιστορική δικαστική προσφυγή 29 αμερικανικών πολιτειών εναντίον της Meta απέδειξε με αδιάσειστα στοιχεία πώς σχεδιάστηκαν συνειδητά αλγόριθμοι ψυχολογικού εθισμού για ανήλικους, μετατρέποντας παιδιά σε πειραματόζωα συμπεριφορικής ανάλυσης προς χάριν της διαφημιστικής κερδοφορίας. Οι εξωδικαστικοί συμβιβασμοί δισεκατομμυρίων απλώς επιβεβαιώνουν ότι για τους κολοσσούς αυτούς, τα χρηματικά πρόστιμα δεν αποτελούν αποτρεπτικό φραγμό, αλλά ένα απλό, προϋπολογισμένο κόστος λειτουργίας.
Όταν τέτοιοι μηχανισμοί χειραγώγησης συγχωνεύονται με την παραγωγική τεχνητή νοημοσύνη, δημιουργώντας ψηφιακούς «συντρόφους» που καλλιεργούν συναισθηματική εξάρτηση, απομόνωση και διάβρωση της κριτικής σκέψης, οι κίνδυνοι για τη δημοκρατική συνοχή γίνονται υπαρξιακοί. Σε συνδυασμό με την ευκολία παραγωγής εξατομικευμένης παραπληροφόρησης και τη δυνατότητα κακόβουλης χρήσης σε βιολογικές απειλές ή κυβερνοεπιθέσεις, το τοπίο καθίσταται εκρηκτικό.
Βρισκόμαστε μπροστά σε ένα ιστορικό σταυροδρόμι. Οι προτάσεις που κατατίθενται στην παγκόσμια κοινότητα, όπως η επιβολή ειδικού φόρου χρήσης υπολογιστικής ισχύος για τη χρηματοδότηση της κοινωνικής προστασίας, η νομική κατοχύρωση προστατευόμενων θέσεων εργασίας αποκλειστικά για ανθρώπους στη φροντίδα, την παιδεία και την υγεία, καθώς και η άμεση συγκρότηση ενός παγκόσμιου οργανισμού εποπτείας στα πρότυπα του ελέγχου της πυρηνικής ενέργειας, δεν συνιστούν ουτοπία. Αποτελούν στοιχειώδεις όρους επιβίωσης.
Η επόμενη μέρα δεν βρίσκεται στο μακρινό μέλλον. Έχει ήδη εγκατασταθεί στην καθημερινότητά μας. Όσο όμως οι κυβερνήσεις, η νομοθετική εξουσία και η διεθνής κοινότητα παραμένουν καθηλωμένες στα αργά αντανακλαστικά του χθες, το αύριο διαμορφώνεται με εκθετική ταχύτητα ερήμην της κοινωνίας. Αν δεν υπάρξει άμεση, γενναία και δεσμευτική πολιτική παρέμβαση για να τεθούν αυστηρά όρια στην κατανάλωση πόρων, στην εκμετάλλευση δεδομένων και στην ανεξέλεγκτη αυτοματοποίηση, κινδυνεύουμε να ξυπνήσουμε σε έναν κόσμο όπου οι άνθρωποι δεν θα είναι πλέον οι διαμορφωτές της ιστορίας, αλλά απλοί, ανίσχυροι παρατηρητές της ίδιας τους της περιθωριοποίησης.
Λάζαρος Καραούλης
Διευθύνων Σύμβουλος ΔΑΕΜ Α.Ε Δήμου Αθηναίων
Υπ. Διδάκτωρ Πανεπιστήμιου Frederick
