Του Χρήστου Καπούτση
Δεν είναι μόνο μια επίσκεψη ιστορικής μνήμης. Είναι μια πολιτική και γεωπολιτική παρουσία σε ένα από τα πλέον ευαίσθητα σημεία της Ανατολικής Μεσογείου. Η μετάβαση του Πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη στο Καστελλόριζο, με αφορμή την 83η επέτειο από την απελευθέρωση του νησιού, αποκτά ιδιαίτερο βάρος, καθώς πραγματοποιείται σε μια περίοδο νέας τουρκικής κινητικότητας και έντονων γεωπολιτικών διεργασιών στην περιοχή. Και επιπροσθέτως ότι τα «ήρεμα νερά» ναυάγησαν στο Αιγαίο. Από τις ελληνοτουρκικές διαφορές και τις θαλάσσιες ζώνες έως την «Ασπίδα του Αχιλλέα» και τον διαμορφούμενο άξονα Ελλάδας–Κύπρου–Ισραήλ–
Ο Πρωθυπουργός θα επισκεφθεί επίσης τη Ρω και τη Στρογγύλη και θα αποτίσει φόρο τιμής στην Κυρά της Ρω, αλλά και τους στρατιώτες στο Επιτηρητικό Φυλάκιο στη Μεγίστη.
Η επίσκεψη έχει ασφαλώς ισχυρό ιστορικό και συμβολικό χαρακτήρα. Στις 13 Σεπτεμβρίου 1943, το αντιτορπιλικό «Ναύαρχος Κουντουριώτης» έμπαινε στο λιμάνι του Καστελλόριζου, σηματοδοτώντας την απελευθέρωση του νησιού.
Όμως, το σημερινό Καστελλόριζο δεν είναι μόνο ιστορική μνήμη. Είναι γεωπολιτικό σημείο αναφοράς.
Η επίσκεψη του Πρωθυπουργού πραγματοποιείται λίγες ημέρες μετά τη νέα τουρκική κινητικότητα στην περιοχή. Η Άγκυρα εξέδωσε τη NAVTEX 0862/26, δεσμεύοντας θαλάσσια περιοχή νοτίως και νοτιοδυτικά του Καστελλόριζου, για επιστημονικές έρευνες του τουρκικού R/V «TÜBİTAK MARMARA». Η Αθήνα απάντησε με αντι-NAVTEX, υποστηρίζοντας ότι μέρος της δραστηριότητας αφορά περιοχή ελληνικής υφαλοκρηπίδας και ότι η αρμοδιότητα έκδοσης NAVTEX ανήκει στον ελληνικό σταθμό Ηρακλείου.
Η ουσία, επομένως, δεν βρίσκεται μόνο στο ίδιο το ερευνητικό πλοίο. Βρίσκεται στην προβολή αρμοδιότητας και δικαιωμάτων στη θάλασσα.
Το Καστελόριζο στον θαλάσσιο χάρτη
Γιατί, λοιπόν, έχει τόσο μεγάλη σημασία ένα μικρό νησιωτικό σύμπλεγμα;
Επειδή το Καστελόριζο βρίσκεται σε ένα από τα πιο ευαίσθητα σημεία της Ανατολικής Μεσογείου, ακριβώς απέναντι από τις τουρκικές ακτές και σε μικρή απόσταση από την Κύπρο.
Η ελληνική θέση, σύμφωνα με το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας, είναι ότι τα νησιά διαθέτουν δικαιώματα σε θαλάσσιες ζώνες. Η Τουρκία αμφισβητεί , εμπράκτως την ελληνική προσέγγιση και μάλιστα με την επίδειξη στρατιωτικής πυγμής και επιδιώκει δραστικά περιορισμένη επήρεια του συμπλέγματος, σε κάθε προσπάθεια ρύθμισης της θαλασσίων ζωνών.
Η διαφορά, συνεπώς, δεν αφορά απλώς την τύχη ενός ακριτικού νησιού. Αφορά τον θαλάσσιο χάρτη της Ανατολικής Μεσογείου και τη γεωγραφική σχέση Ελλάδας και Κύπρου.
Χωρίς το Καστελόριζο, δεν υπάρχουν θαλάσσια σύνορα μεταξύ Ελλάδας και Κύπρου, ενώ διασπάται γεωγραφικά και επιχειρησιακά το Ενιαίος Αμυντικός Χώρος Ελλάδας – Κύπρου, αφού θα παρεμβάλλεται η ΑΟΖ της Τουρκίας.
Ιδιαίτερη σημασία έχει εδώ η συμφωνία οριοθέτησης ΑΟΖ Ελλάδας–Αιγύπτου του 2020. Πρόκειται για μερική οριοθέτηση, η οποία δεν περιέλαβε το Καστελόριζο. Η ελληνική κυβέρνηση (Κ. Μητσοτάκης, Ν. Δένδιας, Γ.Γεραπετρίτης) είχε τότε υπογραμμίσει ότι η συμφωνία επιβεβαιώνει πως τα νησιά διαθέτουν ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδα και ότι η Ελλάδα διατηρεί ενεργά τα κυριαρχικά της δικαιώματα στις περιοχές που δεν οριοθετήθηκαν. Διαφορετική όμως είναι η ερμηνεία της Τουρκίας. Τουρκικά ΜΜΕ υποστήριξαν ότι η Τουρκία επέβαλε την εξαίρεση του Καστελόριζου από την συμφωνία μερικής οριοθέτησης ΑΟΖ Ελλάδας–Αιγύπτου του 2020.
Άρα, χρειάζεται καθαρότητα: η μη συμπερίληψη του Καστελλόριζου στη μερική οριοθέτηση Ελλάδας–Αιγύπτου δεν συνιστά παραίτηση της Ελλάδας από δικαιώματα. Αφήνει, όμως, ανοικτό ένα ιδιαίτερα κρίσιμο τμήμα του θαλάσσιου χάρτη, στο οποίο η Τουρκία επιχειρεί να επιβάλει τη δική της γεωπολιτική ανάγνωση, σαφώς αναθεωρητικού προσδιορισμού. Και εδώ ακριβώς βρίσκεται η στρατηγική σημασία του νησιού.
Από το Καστελλόριζο στον Ορμούζ
Η Ανατολική Μεσόγειος, άλλωστε, δεν μπορεί πλέον να εξετάζεται αποκομμένη από τις ευρύτερες εξελίξεις.
Ο Περσικός Κόλπος, τα Στενά του Ορμούζ, η Ερυθρά Θάλασσα, το Bab el-Mandeb και η Ανατολική Μεσόγειος αποτελούν πλέον τμήματα ενός ευρύτερου στρατηγικού συστήματος.
Η κλιμάκωση ΗΠΑ–Ιράν έχει ήδη επηρεάσει δραματικά τη ναυσιπλοΐα στον Ορμούζ. Στις 11 Σεπτεμβρίου καταγράφηκαν μόλις πέντε διελεύσεις πλοίων, έναντι ημερήσιου μέσου όρου 15 το προηγούμενο δεκαήμερο. Την ίδια στιγμή, οι Χούθι εντείνουν τη δράση τους στην Ερυθρά Θάλασσα και απειλούν το Bab el-Mandeb, δημιουργώντας πρόσθετη πίεση στις ενεργειακές διαδρομές της Σαουδικής Αραβίας.
Σε αυτό το περιβάλλον, Ελλάδα, Κύπρος, Ισραήλ και Αίγυπτος αποκτούν αυξημένη γεωστρατηγική σημασία. Ενέργεια, θαλάσσιες οδοί, λιμάνια, στρατιωτικές υποδομές, πληροφορίες, αεράμυνα και ναυτική παρουσία συνθέτουν ένα νέο πλέγμα ασφάλειας, που ωστόσο, δεν αποκλείει, ευρύτερη εμπλοκή λόγω μη προβλέψιμων γεωπολιτικών και στρατιωτικών εξελίξεων και γεωστρατηγικής και ενεργειακής αστάθειας.
Η Ελλάδα ενισχύει ταυτόχρονα τη στρατηγική και αμυντική σχέση της με το Ισραήλ. Η πρόσφατη συμφωνία περίπου 4 δισ. ευρώ για την «Ασπίδα του Αχιλλέα» προβλέπει πολυεπίπεδη αεράμυνα και αντιβαλλιστική προστασία, με ισραηλινής τεχνολογίας συστήματα όπως το David’s Sling, το SPYDER και το BARAK MX, καθώς και ενιαίο σύστημα διοίκησης και ελέγχου.
Η εξέλιξη αυτή είναι στρατηγικά σημαντική. Αλλά δημιουργεί και ένα κρίσιμο ερώτημα:
Η «Ασπίδα του Αχιλλέα» θα είναι αποκλειστικά εθνική ελληνική αεράμυνα ή, σε μια μεγάλη περιφερειακή σύγκρουση, μπορεί να ενταχθεί επιχειρησιακά σε ένα ευρύτερο ελληνοϊσραηλινό ή συμμαχικό αμυντικό πλέγμα; Και, τελικά, ποιος θα έχει τον αποφασιστικό λόγο για τη χρήση της;
Είναι ερωτήματα που απαιτούν σαφείς απαντήσεις.
Γιατί η στρατηγική συνεργασία είναι πολλαπλασιαστής ισχύος μόνο όταν ενισχύει την εθνική αποτροπή και δεν δημιουργεί νέες μορφές εξάρτησης. Τα εθνικά συμφέροντα δεν ταυτίζονται πάντοτε με τα συμμαχικά συμφέροντα. Και σε μια κρίση, οι ισχυροί σύμμαχοι θα υπερασπιστούν πρώτα τα δικά τους στρατηγικά συμφέροντα.
Γι’ αυτό το δίλημμα είναι απλό: η Ελλάδα μπορεί να μοιράζεται τεχνολογία, πληροφορίες και συμμαχίες. Την απόφαση όμως για την άμυνα της χώρας δεν μπορεί να τη μοιράζεται με κανέναν.
Η παρουσία του Πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη στο Καστελλόριζο, επομένως, στέλνει μήνυμα όχι μόνο προς την Άγκυρα αλλά και προς όλους τους ισχυρούς παίκτες της Ανατολικής Μεσογείου. Όμως η αξιοπιστία του πρωθυπουργικού μηνύματος θα δοκιμαστεί πολλαπλώς και επί του πεδίου.
Το Καστελλόριζο δεν είναι μια «μακρινή γωνιά» της Ελλάδας. Είναι το ανατολικότερο σύνορο της χώρας και ένα ενεργό σημείο όπου συναντώνται η κυριαρχία, το Διεθνές Δίκαιο και η αποτροπή.
Και σε μια περιοχή όπου οι συσχετισμοί ισχύος μεταβάλλονται από τον Ορμούζ έως την Κύπρο, η Ελλάδα χρειάζεται ισχυρές συμμαχίες, επιχειρησιακή διαλειτουργικότητα και σύγχρονες Ένοπλες Δυνάμεις. Αλλά τα κλειδιά της ελληνικής άμυνας πρέπει να βρίσκονται σε ελληνικά χέρια.
Γιατί άλλο είναι η συμμαχία και άλλο η εξάρτηση. Και στη γεωπολιτική, ό,τι δεν υπερασπίζεσαι έμπρακτα, κινδυνεύεις κάποια στιγμή να το διαπραγματευτείς.
