Της Μάιρα Τρικαλίτη*
Ας είμαστε ειλικρινείς: Αν αύριο το πρωί εξαφανίζονταν όλοι οι προγραμματιστές του κόσμου, το διαδίκτυο θα κατέρρεε, οι τράπεζες θα παρέλυαν και η ανθρωπότητα θα επέστρεφε -τρομοκρατημένη- στην εποχή του περιστεριού. Αν όμως εξαφανίζονταν οι Φιλόλογοι; Πιθανότατα θα χάνονταν απλώς η σωστή χρήση της υποτακτικής και κάποιοι ενοχλητικοί τύποι που επιμένουν να διορθώνουν το «σαν» και το «ως» στα σχόλια του Instagram. Ή μήπως όχι;
Σε έναν κόσμο που η επιτυχία μετριέται σε gigabytes, ο Φιλόλογος μοιάζει με τον
τελευταίο των Μοϊκανών μέσα σε ένα data center. Γιατί όμως επιμένουμε στην
ύβρη του Αγαμέμνονα ή στον Θουκυδίδη, όταν το ChatGPT γράφει περιλήψεις σε
δευτερόλεπτα; Και τελικά, σε έναν κόσμο που μαθαίνει στα παιδιά μας «πώς» να
φτιάχνουν πράγματα, ποιος θα τους μάθει το «γιατί» αξίζει να τα φτιάχνουν;
Μέσα σε αυτό το κυρίαρχο ψηφιακό περιβάλλον, η γλώσσα είναι ο πρώτος και
σημαντικότερος κώδικας. Αν ο προγραμματιστής κάνει debug (=εντοπισμός
σφαλμάτων) σε μια εφαρμογή, ο φιλόλογος κάνει debug στη σκέψη, χωρίς
φυσικά να αποτελεί τον «αστυνόμο λέξεων». Για παράδειγμα, στα social media, ο
διάλογος έχει αντικατασταθεί από παράλληλους μονολόγους. Όταν ο μαθητής
γράφει στην έκθεση «πρέπει να πείσουμε τον άλλον με κάθε μέσο», ξεχνάει τη
λέξη διαλεκτική. Ο φιλόλογος του μαθαίνει ότι συζήτηση σημαίνει «θέτω τη
γνώμη μου στην κρίση του άλλου», όχι «ουρλιάζω πιο δυνατά μέχρι να σωπάσει»
προκειμένου να αποφευγχθούν αυτά τα σφάλματα λογικής (“logic error”).
Αυτή η πνευματική θωράκιση είναι που κάνει τον Θουκυδίδη πιο επίκαιρο από
ποτέ. Σε έναν κόσμο που κατακλύζεται από fake news και αλγοριθμικά
φιλτραρισμένες αλήθειες, η ανάλυση λόγου δεν είναι φιλολογική πολυτέλεια, αλλά πράξη αυτοάμυνας. Ο μαθητής που έμαθε να αποδομεί την προπαγάνδα στους δημηγορικούς λόγους του 5ου π.Χ. αιώνα, είναι ο ίδιος που σήμερα μπορεί να «διαβάσει» πίσω από τις γραμμές ενός λαϊκίστικου post ή μιας παραπλανητικής διαφήμισης και στην τελική να καταλάβει πότε τον «δουλεύει» ένας influencer ή ένας πολιτικός σήμερα. Επομένως, οι τεχνοκράτες μπορεί να φτιάχνουν τους αλγόριθμους που διασπείρουν την πληροφορία, αλλά ο φιλόλογος δίνει τα αντισώματα.
Ωστόσο, η φιλολογία δεν σταματά στην ψυχρή ανάλυση. Εκεί που η τεχνοκρατία
βλέπει μονάδες και δεδομένα, εμείς αναζητούμε την ενσυναίσθηση. Η λογοτεχνία
λειτουργεί ως ο απόλυτος προσομοιωτής πραγματικότητας: χωρίς να χρειάζεται
VR γυαλιά, ο μαθητής μπαίνει στα παπούτσια του «άλλου», βιώνει τον πόνο, τη
χαρά και το δίλημμα ανθρώπων που δεν συνάντησε ποτέ. Αυτή η «εκπαίδευση
καρδιάς» είναι που μας προστατεύει από το να γίνουμε αποτελεσματικά ρομπότ,
αλλά κοινωνικά αναλφάβητοι. Όταν διαβάζεις έναν ήρωα που υποφέρει,
«εκπαιδεύεις» τους νευρώνες σου να καταλαβαίνουν τον διπλανό σου. Σε μια
κοινωνία που γίνεται ολοένα και πιο ψηφιακά αυτιστική, ο φιλόλογος διδάσκει
το μοναδικό πράγμα που η τεχνητή νοημοσύνη δεν θα έχει ποτέ (ή τουλάχιστον
ακόμα): ανθρώπινη επαφή.
Τελικά, η διαφορά μας από την αμιγώς τεχνοκρατική προσέγγιση συνοψίζεται
σε μια μικρή λέξη. Από τη μία, η τεχνοκρατία εστιάζει στο αποτέλεσμα, ενώ η
φιλολογία στη διαδρομή. Η τεχνολογία και οι θετικές επιστήμες είναι οι
απόλυτοι κυρίαρχοι στο «Πώς»: πώς θα χτίσουμε έναν ουρανοξύστη, πώς θα
φτιάξουμε έναν αλγόριθμο. Η τεχνοκρατία κυριαρχεί στο “Πώς”, εστιάζοντας
αποκλειστικά στην Ιθάκη -στο αποτέλεσμα και το τελικό προϊόν. Ο Φιλόλογος,
όμως, επιμένει στη διαδρομή. Γιατί, όπως ο Οδυσσέας δεν θα ήταν ο ίδιος αν
τηλεμεταφερόταν απευθείας στο νησί του, έτσι και ο μαθητής δεν συγκροτείται
από την έτοιμη απάντηση ενός αλγορίθμου, αλλά από την “Οδύσσεια” της ίδιας
της σκέψης του. Ο Φιλόλογος, λοιπόν, είναι αυτός που επιμένει να θέτει, αλλά και
να βοηθά τους μαθητές να απαντήσουν αυτό το ενοχλητικό «Γιατί»: γιατί
χρειαζόμαστε αυτή την εφαρμογή; Γιατί είναι σημαντικό να είμαστε δίκαιοι; Και
κυρίως, το μόνιμο παράπονο της έδρας: γιατί να μαθαίνουμε αρχαία σήμερα;
Σε έναν ωκεανό πληροφορίας που τρέχει με ιλιγγιώδη ταχύτητα, ο Φιλόλογος
είναι αυτός που επιμένει να ελέγχει τα φρένα των αξιών. Γιατί σε έναν κόσμο
που έμαθε μόνο να πατάει γκάζι, η ικανότητα να σταματάς και να στοχάζεσαι
είναι η μόνη διαφορά ανάμεσα στην εξέλιξη και την καταστροφή. Και εμείς
είμαστε οι φύλακες των αξιών σε μια εποχή που όλα έχουν τιμή, αλλά τίποτα δεν
έχει αξία.
Ίσως, λοιπόν, ο Φιλόλογος να μην είναι ο άνθρωπος που διορθώνει απλώς
εκθέσεις, αλλά αυτός που προσανατολίζει το μέλλον. Γιατί, αν η τεχνολογία μας
κάνει πιο ισχυρούς, οι ανθρωπιστικές σπουδές μας κάνουν πιο ανθρώπους. Κι
αν στο τέλος της ημέρας οι μαθητές μας ξεχάσουν πού μπαίνει η υπογεγραμμένη,
μικρό το κακό· αρκεί να θυμούνται πώς να διαβάζουν ανάμεσα στις γραμμές.
Γιατί εκεί, ανάμεσα στις γραμμές, κρύβεται η ελευθερία τους.
*Η Μάιρα Τρικαλίτη είναι Φοιτήτρια Φιλολογίας του ΕΚΠΑ
