Άρθρο του Χρήστου Καπούτση
«Ύβριν χρὴ σβεννύναι μᾶλλον ἢ πυρκαϊήν», μας διδάσκει ο Ηράκλειτος, από τα βάθη των αιώνων, δηλαδή, «Πρέπει να σβήνει κανείς την ύβρη (αλαζονεία) περισσότερο παρά μια πυρκαγιά», ένα διαχρονικό απόφθεγμα, που είναι αλληγορικό, βαθιά ηθικό και πολιτικό.
Ο Ηράκλειτος συγκρίνει δύο μορφές καταστροφής:
την εξωτερική, φυσική καταστροφή (η φωτιά) και την εσωτερική, ηθική εκτροπή (η ὕβρις, δηλαδή η αλαζονεία, η έπαρση, η υπερβολή, το μένος του ανθρώπου που ξεπερνά τα όρια).
Ο Ηράκλειτος, ως στοχαστής του μέτρου και του λόγου, προειδοποιεί ότι η ύβρις δεν είναι απλώς η προσβολή, είναι η υπέρβαση των φυσικών και ηθικών ορίων, και οδηγεί νομοτελειακά στην τίσιν (τη θεϊκή δίκη) . Στην αρχαία ελληνική μυθολογία και φιλοσοφία, το μοτίβο ύβρις, άτη, νέμεσις, τίσις περιγράφει μια ακολουθία γεγονότων που ξεκινούν με την ύβρι (hubris), δηλαδή την υπεροψία και την αλαζονεία, που οδηγεί στην άτη (ate), την πλάνη ή τύφλωση του νου, η οποία με τη σειρά της προκαλεί την νέμεση (nemesis), την οργή των θεών, και τελικά την τίση (tisis), την τιμωρία και την καταστροφή του υβριστή.
Ο λόγος του Ηράκλειτου είναι «σκοτεινός», αλλά η κεντρική του ιδέα είναι απλή: Η αρμονία του κόσμου είναι κρυμμένη, αλλά υπάρχει. Όποιος διαταράσσει αυτήν την τάξη με ύβριν, ενεργοποιεί τις αντιδράσεις του σύμπαντος.
Και τα διαχρονικό μήνυμα: Η πνευματική και ηθική διαφθορά είναι πιο επικίνδυνη από μια εξωτερική απειλή.
Σε μια εποχή που κυριαρχεί η έπαρση, ο λόγος του Ηράκλειτου γίνεται κραυγή: Η ύβρις δεν είναι μόνο προσωπική. Είναι πολιτική, τεχνολογική, γεωπολιτική.
Όταν υπερβαίνουμε τα φυσικά όρια του πλανήτη η κλιματική αλλαγή είναι η τιμωρία , όταν αλαζονικά παραβιάζουμε τους νόμους του δικαίου ή της ανθρωπιάς, η καταστροφή είναι εγγυημένη.
Η ρήση του Ηράκλειτου αποκτά σήμερα μια εκρηκτική επικαιρότητα, ιδίως μπροστά στην τεχνολογική ύβριν που συντελείται με πρωτοφανή ταχύτητα στον τομέα της τεχνητής νοημοσύνης (AI), της βιοτεχνολογίας, της απόλυτης ψηφιοποίησης της ανθρώπινης εμπειρίας.
Η τεχνολογία, ως εργαλείο, είναι ουδέτερη. Όμως, όταν ο άνθρωπος τη χειρίζεται χωρίς μέτρο, χωρίς φραγμούς, χωρίς ηθική λογοδοσία, τότε παύει να υπηρετεί τον άνθρωπο και αρχίζει να τον υποκαθιστά ή να τον υπερβαίνει.
Όταν η ΤΝ μιμείται τη σκέψη, γράφει, αποφασίζει, προτείνει, ελέγχει, τότε η ανθρώπινη κρίση απαξιώνεται.
Όταν η τεχνολογία εισχωρεί στον νευρολογικό πυρήνα του ανθρώπου (brain-computer interfaces), τότε η ελευθερία, η βούληση, η συνείδηση τίθενται υπό υπαρξιακή απειλή.
Η τεχνολογική πρόοδος χωρίς σοφία οδηγεί σε μια νέα μορφή ύβρεως, όπου: ο άνθρωπος αυτοκαταργείται ως ον σκεπτόμενο και ελεύθερο, η εργασία εξαχνώνεται, οι κοινωνίες χειραγωγούνται και η ίδια η ανθρώπινη φύση γίνεται αντικείμενο προγραμματισμού.
Στην εποχή μας, κυριαρχεί η πολιτική ὕβρις των ισχυρών.
Η τεχνολογία, όταν συνδυάζεται με στρατιωτική ισχύ και γεωπολιτικό κυνισμό, γεννά μια νέα μορφή ύβρεως, όπως : Διακρατικές επιθέσεις χωρίς έγκριση ΟΗΕ, στρατιωτικές κατοχές στο όνομα της «ασφάλειας»,
Βομβαρδισμοί με «χειρουργική ακρίβεια» που σκοτώνουν παιδιά, κυνική περιφρόνηση και απαξίωση του Διεθνούς Δικαίου και των δικαιοδοτικών Διεθνών Δικαστηρίων, ανθρωποκτόνες και γενοκτόνες συμπεριφορές ισχυρών πολιτικών ηγετών, δολοφονίες, στέρηση με τη βία ατομικών και δημοκρατικών ελευθεριών, καθώς επίσης, εξοπλισμένες τεχνητές νοημοσύνες (drones, αυτόνομα οπλικά συστήματα) με το προσωπείο της «νομιμότητας», αλλά χωρίς ίχνος Δικαίου.
Στην εποχή μας, Γάζα, Συρία, Ουκρανία, Κύπρος, η ύβρις δεν φωνάζει ουρλιάζει, μέσα από τα μάτια των παιδιών, των ερειπίων και των προσφύγων.
Πρόκειται για τη σύγχρονη ύβριν τής ισχύος, όπου το Δίκαιο του Ανθρώπου παραμερίζεται από το δίκαιο του ισχυρού. Αλλά, όπως έλεγαν οι αρχαίοι: «Ὕβρις γεννᾷ τήν ἄτην» η ύβρις γεννά την καταστροφή. Και σήμερα, αυτή η ύβρις δεν είναι θεωρητική. Είναι παρούσα, απτή, αιματοβαμμένη.
Η σύγχρονη ύβρις: Γάζα, Ουκρανία, Συρία, Κύπρος
Στη Γάζα, η ύβρις φορά στρατιωτικά γυαλιά υψηλής ευκρίνειας και σκοτώνει παιδιά ως «παράπλευρες απώλειες».
Αντιμετωπίζει τον άμαχο πληθυσμό ως εμπόδιο.
Κλείνει το νερό, διακόπτει το οξυγόνο, βομβαρδίζει σχολεία και νοσοκομεία. Και όλα αυτά στο όνομα της ασφάλειας, με την ανοχή των ισχυρών.
Στην Ουκρανία και στη Συρία, η ύβρις γίνεται γεωπολιτικό παίγνιο με ανθρώπινο κόστος: μια απάνθρωπη σύγκρουση μηχανών και στρατηγικών συμφερόντων, όπου ο άνθρωπος είναι απλώς πιόνι.
Και στην Κύπρο, εδώ και 51 χρόνια, η ύβρις έχει γίνει καθεστώς:
κατοχή, εποικισμός, στρατιωτική επιβολή, βεβήλωση πολιτισμού.
Η Τουρκία, με αλαζονεία αυτοκρατορικού κληρονόμου, εμπαίζει το διεθνές δίκαιο και νομιμοποιεί το τετελεσμένο της εισβολής, ενώ οι ισχυροί σιωπούν, ίσως γιατί έτσι συμφέρει.
Η νέα ύβρις δεν είναι παρορμητική. Είναι οργανωμένη: Σχεδιάζεται σε κέντρα εξουσίας, επιβάλλεται με drones, κυρώσεις, τεχνητή νοημοσύνη και παραπληροφόρηση, και παρουσιάζεται ως “αναγκαίο κακό”.
Είναι η ύβρις των ισχυρών απέναντι στο ανθρώπινο μέτρο.
Είναι η περιφρόνηση του Δικαίου στο όνομα της Ισχύος.
Είναι το στρατηγικό σβήσιμο της αλήθειας και της μνήμης.
Η σύγχρονη γεωστρατηγική σκηνή διατρέχεται από πρόσωπα που ενσαρκώνουν αυτόν ακριβώς τον κίνδυνο: Ντόναλντ Τραμπ, Βλαντίμιρ Πούτιν, Μπενιαμίν Νετανιάχου, Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, αλλά και μικρότεροι ηγετικοί παράγοντες, λιγότερο ισχυροί αλλά εξίσου επικίνδυνοι λόγω της πολιτικής συμπεριφοράς τους. Όλοι τους, παρά τις διαφορές, λειτουργούν με τον ίδιο άξονα: την εδραίωση της κυριαρχίας τους όχι με βάση τον κανόνα δικαίου, αλλά με βάση τον κανόνα ισχύος.
Πρόκειται για μια ύβριν που υπερβαίνει τα οικονομικά συμφέροντα και τις ενεργειακές ανταγωνιστικότητες. Διαπερνά τη λογική της realpolitik και αγγίζει την κοσμοϊστορική απειλή: την αποσταθεροποίηση ολόκληρης της γεωπολιτικής ζώνης που εκτείνεται από τις ακτές της Βαλτικής και τον Καύκασο, έως τη Μαύρη Θάλασσα, τα Βαλκάνια, την Ανατολική Μεσόγειο, τη Μέση Ανατολή και την Αραβική Χερσόνησο. Αυτή η αλυσίδα, που κάποτε αποτελούσε το νευρικό σύστημα του Δρόμου του Μεταξιού, σήμερα μοιάζει με πεδίο ασύμμετρων συγκρούσεων, υβριδικών πολέμων, κατεστραμμένων κρατών και εκτοπισμένων πληθυσμών.
Η γεωπολιτική σήμερα θυμίζει την τραγωδία του Οιδίποδα: εκείνος που πίστεψε πως νίκησε το άγνωστο, την Σφίγγα των καιρών του, καταλήγει , εξαιτίας της αλαζονείας του, να καταστρέφει την ίδια του την πόλη. Διότι παραβίασε, άθελά του ή ερήμην του, τους όρους της θεϊκής ή για τα σημερινά μέτρα, της πανανθρώπινης τάξης και διέπραξε ύβριν.
Και όπως ο ορίζοντας των γεγονότων σε μια «μαύρη τρύπα» στα αχανές Σύμπαν, εάν ξεπεραστεί, δεν έχει επιστροφή, έτσι και η παγκόσμια τάξη, αν διαβεί το σημείο της ύβρεως χωρίς επίγνωση, δεν θα επιστρέψει σε ισορροπία. Ο κόσμος δεν χρειάζεται άλλους πανίσχυρους, αλλά οριακά επικίνδυνους ηγεμόνες. Χρειάζεται ηθικούς ηγέτες, που να συναισθάνονται ότι το πρώτο όριο της ισχύος είναι η αξιοπρέπεια του Ανθρώπου.
Σ’ αυτήν την εικόνα δυστοπίας, τα ΜΜΕ, έντυπα, ηλεκτρονικά και ψηφιακά, δεν είναι απλώς παρόντα. Είναι δρώντα υποκείμενα μιας συστημικής διαπλοκής: κυβερνητικής, δικαστικής, επιχειρηματικής, χρηματοπιστωτικής. Λειτουργούν ως μηχανισμοί πειθάρχησης, αποπροσανατολισμού, ελέγχου. Παράγουν φόβο, κατασκευάζουν αλήθειες, διαστρέφουν την πραγματικότητα. Σκοτώνουν τη σκέψη, ναρκώνουν τη συνείδηση, ακυρώνουν την ιστορική μνήμη.
Η ὕβρις , η αλαζονεία των ισχυρών, δεν καταστρέφει μόνο το Δίκαιο, αλλά διαβρώνει την ίδια τη δυνατότητα του κόσμου να επουλώσει τις πληγές του. Σαπίζει τις λέξεις, μολύνει τις πράξεις, φυλακίζει τη συλλογική ψυχή μέσα σε έναν φαύλο κύκλο αυτοκαταστροφής.
Και μέσα σε αυτό το ζοφερό, σχεδόν αποκαλυπτικό τοπίο, όπου η ελπίδα μοιάζει να έχει εξοριστεί και ο Άνθρωπος να έχει γίνει σκιά του εαυτού του , αναζητείται εκείνος ο ένας. Ο ένας που δεν περιμένει, που δεν μετρά, που δεν παζαρεύει. Ο Ένας που ορθώνεται, ακόμη και μόνος, μόνος και μοναδικός, όπως τον οραματίστηκε ο Νίκος Καζαντζάκης: «Ν’ αγαπάς την ευθύνη. Να λες: Εγώ, εγώ μονάχος μου έχω χρέος να σώσω τη γης. Αν δε σωθεί, εγώ φταίω».
Αυτός ο Άνθρωπος, πρόσωπο και σύμβολο μαζί , θα πει το μεγάλο ΟΧΙ του Κ. Καβάφη: «Σε μερικούς ανθρώπους έρχεται μια μέρα που πρέπει το μεγάλο Ναι ή το μεγάλο το Όχι να πούνε». Εγώ, εσύ, αυτός, ο Ένας, που θα σταθεί απέναντι στη βία, την αδικία, την εξουσία της αγοράς πάνω στην ανθρώπινη αξία και θα απαιτήσει το αυτονόητο: Δημοκρατία. Σεβασμό. Αξιοπρέπεια. Αξιοκρατία. Δικαιοσύνη. Λογοδοσία.
Γιατί, όπως το διατύπωσε ο Πρωταγόρας , πολύ πριν το νόημα της ρήσης του χαθεί μέσα στον ωκεανό των ιδεολογιών: «Πάντων χρημάτων μέτρον ἐστὶν ἄνθρωπος». Όχι ο καταναλωτής, όχι το άτομο-μονάδα, αλλά ο Άνθρωπος με πρόσωπο, με ευθύνη, με ψυχή.
Η εποχή μας δεν έχει ανάγκη από άλλο ένα σύνθημα. Έχει ανάγκη από Ανθρώπους. Που θα λυγίσουν μόνο για να φυτρώσουν ξανά ρίζες στην ιστορία, κλαδιά στο μέλλον.
